_____________________________________________________________________

نوشته هايی که در تريبون آزاد می آيند يا از نظر شيوهء پرداخت به مسايل و يا هم شيوهء بيان و يا هم در اصل کم از کم  دارای نکاتی اصولاً مغاير  با مشی نشراتی آسمايی  هستند ، اما به پاس آزادی بيان  منتشر می شوند. مسؤوليت اين نوشته ها همانند ساير مطالب منتشره بر عهدهء نويسنده گان آن ها است.

_____________________________________________________________________

رسیدن به آسمایی :02.2008 .17؛ تاریخ نشر در آسمایی :02.2008 .17

دکتور عارف پژمان
 

زبان فارسی و مخالفت ها در برابر برخی واژه ها!

زبان ، وسيله ارتباط انسان هاست . زبان ، هرچند در ظاهر، صوت است و فونيم است و مورفيم است و جمله است ، اما در خفا، پيکی استوار است که از خود آگاه و ناخود آگاه يک فرد ، برون می آيد و بر ناخود آگاه و خود آگاه مخاطب ، پنجه می افکند، به تعبير ديگر، واژگان زبان ، فقط رابطه ساده دال و مدلول نيست ، بلکه اين نشانه ها ، گستره ای از راز و رمز تمد نی( تاريخی و فرهنگی) مارا نيز با خويشتن ، منتقل ميسازد . الفاظ زبان ، خصيصه روانشناسانه نيز دارند . کارشناسان تبليغاتی امروز ، با استفاده از روانشناسی الفاظ ، بر ذهن و زندگی مخاطب ، هجوم ميبرند!

زبان البته ارثيه انسان اجتماعی است .هيچ فردی ، دور و منزوی از همگنان ، زبان آنان را نمی آموزد . اگر زبان را نظامی از نشانه های قراردادی بدانيم ، اين نشانه ها برای افرادی وابسته به يک حوزه فرهنگی خاص، مفهوم پيدا ميکند . يعنی ما ، پارسی گويان ، متعهد گشته ايم به پديده سپيد رنگی که از آسمان فرو می افتد ، برف بگوييم . جوامع ديگر برای اين مفهوم ، نشانه های ديگر دارند .

برخی از زبان شناسان ، باور دارند که بين کلمه و معنا ( دال و مدلول) در آغاز ، رابطه ماهوی وجود داشته وبه مرور زمان ، با پيشرفت زبان وتغيير وتحول حروف کلمات ، پيشينه اين ارتباط، فراموش شده است ، بنا بر آن ميتوان گفت که بين لفظ و واقعيت مادی آن ، نه فقط قاعده منطقی ، بلکه هنجار های تاريخی ، روانشناسی و جامعه شناسی،، موجود بوده و هست .اين ارتباط خاموش شده را در اسم صوت، ميتوان ديد. در مثل، در اسامی صوت کوکو ( تقليد صدای پرنده ) شرشر ( تقليد صدای ريزش آب ) .. اين ارتباط ماهوی ، موجود است . شايد در آغاز شکل بندی زبان اقوام ، اصوات برونی و واکنش صوتی درونی ، ( دهان حلق ، زبان و نای ) به رويداد ها و اصوات ( ريزش آب ، غرش رود و دريا ۰۰۰ ) راه را برای اين نظام نشانه ای، زبان، هموار کرده است ۱

در ابتدا ، واژگان و نامواژه های زبان ، به معنی اصلی ( واقعی ) شان بکار ميرفته، اما پس از گستر ش دستگاه زبان ، الفاظ زبان ، مفاهيم تلويحی ، رمزی و ثانوی پيدا کرده است . در ادبيات همه ملت ها ، درين زمره ، ادب فارسی ، اينک کمتر کلمه ايست که به معنی اصلی ( واقعی ) اش بکار رود !
بصورت مثال ، کلمه خرابات ، در ابتدا ، مفهومی ساده تر داشته ، گاه برای قمار خانه و ميکده گفته ميشده ، زمانی برای عشرتکده ، اما روزی روزگاری ( شايد در زمانه حافظ ) مفهومی تازه و نقيض سابق يافته ، خرابات اکنون ، محلی است که سالک از گناه و معصيت ، پاک ميشود!

به يک بيت خاقانی شروانی ، نظر می افگنيم ،:

فقر ، کان افکنده خلق است ، من برداشتم
زال ، کان رد کرده سام است ، من می پرورم !

خوب ، يک فارسی زبان که راز و رمز تاريخی و اسطوره ای زبانش را بداند، ميتواند اين نکته را دريابد که زال بخاطرداشتن قيافه زشت ، به دست پدر ، به آشيانه سيمرغ نهاده شد ، يعنی پرورده حيوان است و نماد حقارت و سبکی.

همانطور يک فارسی زبان از بار عاطفی ، فرهنگی وفلسفی ، واژگان ، رند ، فقر ، دانش و خواسته ، نگارخانه چين و... ميتواند برخوردار گردد ، کسی که متعلق به اين قلمرو فرهنگی ( فرهنگ پارسی دری) نباشد ، چندان ازان سر در نمی آورد و اگر ازان چيزی دستگيرش شد ، خيلی کمتر از لذت دريافتی است که يک پارسی زبان را حاصل ميشود!

با اين مقدمه کوتاه ، اصل مطلب اين است که هرگاه ما يک فارسی زبان را از راز ها ، گستره های زبانی و شگردهای فرهنگی اش ، محروم سازيم ، واورا وادار کنيم از ترکيب دلنواز دانشگاه دست بردارد و به ترکيب دخيل پوهنتون عادت کند ، پوهنتون ، آن بار ادبی و عاطفی دانشگاه را نخواهد داشت !
البته اگر يونيورسيتی هم بگويد ، باز همان اغتشاش ذهنی باقی خواهد ماند ، چرا؟ جون در کتاب مدرسه يا مجله ادبی ، خوانده است، هزار سال قبل ، شاعری به اسم شهيد بلخی ( ابو ا لحسن شهيد بن حسين ، ۳۲۵ هجری) گفته بود :

دانش و خواسته است نر گس و گل
که به يک جای نشکفند بهم
هر که را دانشست ، خواسته نيست!
وانکه را خواسته است ، دانش کم !

سازه های ديگر دانش ، در شاهنامه فردوسی خراسانی آمده است :

ز نادان بنالد دل سنگ و کوه
ازيرا ندارد بر کس شکوه
نداند ز آغاز ، انجام را
به از ننگ داند همی نام را
نکوهيده در کار ، نزد گروه
نکوهيده تر نزد دانش پژوه !

* * *
بيامد يکی مرد ، مزدک به نام
سخنگوی و با دانش و رای وکام
گرانمايه مردی و دانش فروش
قباد دلاور بدو داد گوش !

خوب کسی که اين دانش ارثيه اوست ، چرا از دانشجو و دانشگاه ،گريزان گردد؟
دانشکده هم ، که با پسوند کده ايجاد شده ، چندان شايع است که عبدالقادر بيدل از همين پسوند ، ادبکده و ستمکده ساخته است!

نگار و نگار خانه و نظايرش نيز د ر متون کهن ، بسيار آمده است ، پس نگارستان ، چرا بيگانه تلقی گردد !

سعدی سروده است :
:
گر التفات خداونديش بيارايد
نگار خانه چينی و نقش ارتنگی است
اميد هست که روی ملال ، درنکشد
ازين سخن ، که گلستان نه جای دلتنگی است!

سعدی در مقام هجو از واژه نگار به همين مفهوم امروزی اش کار گرفته :

کس نپايد به پای ديواری
که بر آن ، صورتت ، نگار کنند
گر ترا در بهشت باشد جای
ديگران ، دوزخ اختيار کنند !

نميدانم چرا گلستان و بهارستان ، مجاز اند، اما نگارستان ، نيست!
وقتی ، برخی از عزيزان هموطن که زبان مادری شان فارسی نيست ، به فارسی گويان ، دستور ميدهند ، از کلمات و مصطلحات دانشگاه و مماثل آن ، چشم بپوشند و بر اين امر ، اصرار ميورزند، باری آدم به تنگ می آيد و ميخواهد بپرسد ، چرا ريش از من باشد و قيچی در دست طلبه کرام!

وضع اصطلاح برای غنامندی يک زبان ، در صورتيکه با روح ، پيشينه و خصيصه زبان مورد نظر ، بيگانه نباشد ، در برونمرز ، مراکز ديگر همزبان ، نيز اشکالی نخواهد داشت ، درين راستا برای رفع تشويش برخی قلمزنان ، ياد آور ميشوم، از صدها اصطلاح و جانشين های که فرهنگستان ايران ، از دير باز،ساخته ، تعداد چشمگير ی در خود آن خطه نيز جا نيفتاده است ، مثلا : وا زنش که برای ردکردن و پس زدن ، پيشکش شده ، يا خدو و خستو که برابر نهادی اند برای ، آب دهان و اقرار کننده ( در همانحال که پيشينه تاريخی نيز دارند) پس هر هديه ای از برون مرز ، بدون چون وچرا ، مقبوليت و تعميم نمی يابد واين نگرانی ، بيمورد است!

در اخير ميخواهم ابراز ترديد کنم که استفاده بی رويه از تعبيرات و زبان پر شکست و ريخت غير ادبی ايران ، يعنی فرهنگ کوچه ، به غنای زبان فارسی افغانستان ، چيزی افزوده کند ! ، زبان ما در گونه های بلخی ، هراتی و کابلی ، دارای ذخاير گرانبهای است که در بسا موارد هنوز حجاب از چهره برنگرفته است ، فارسی افغانستان نيز حرف های برای پيشکش دارد، چرا ترکيب شيوای پشتاره را بکار نگيريم و عاشق سينه چاک کو له بار باشيم ، چرا اينهمه از پنجره به دنيا ينگريم ، و از اور سی خانه مان ، بيزار ی جوييم؟

و نکته فرجامين اينکه زندگی و مرگ واژگان زبان ، در د ست دولت ها نيست ، زبان ها روابط و ضوابط اختصاصی و پيچيده خود شان را دارند که صبورانه آنرا به کار می بندند .

پانويس :
۱ ــ زبان ، شناخت و منطق . عبد العلی دستغيب ( کيهان فرهنگی)

***

یادداشت آسمایی :  عنوان نوشتار را آسمایی با توجه به برخی ملاحظات   تعدیل نموده است .