۲۲-۱۲-۲۰۱۶
حمید عبیدی
سنگ آسمانی ما در مسیر تاریخ
افغانستان یگانه منبع استخراج و صدور لاجورد در جهان باستان بوده است.
استخراج لاجورد از معدن سرسنگ بدخشان حدود هفت هزار سال پیشینه دارد. به احتمال بسیار سرسنگ محل نخستین تجربه برای استخراج سنگ های قیمتی در جهان است.
لاجورد استخراج شده از معادن سرسنگ نه تنها به تمام مناطق همجوار ، بل از بین النهرین و مصر گرفته تا یونان و روم صادر میشده است. این نشان میدهد که سرزمین ما نه تنها با مراکز مهم دیگر تمدنی در منطقه، بل با مراکز تمدنی در تمام جهان باستان داد و ستد داشته است.
قدیم ترین اثر تولید شده از لاجورد بدخشان در مهرګړ (مِهرگَرْهْ Mehrgaŕh) به دست آمده است که مربوطه به مرحلهٔ دوم این مرکز تمدنی ( با قدامت هفت هزار سال) است. مهرګړ (با پیشنهٔ ده هزار سال) در ۱۶ کیلومتری دریای بولان و در دهانهٔ وادی سند قرار دارد و یکی از مکان های مهم مدنیت نوسنگی در منطقهٔ ما به شمار میرود.
آثار به دست آمده نشان میدهند که صدور لاجورد به بینالنهرین کم از کم ۵۵۰۰ سال پیشینه دارد. زیورات و تزیینات به دست آمده از آرامگاه های پادشاهان در زیگورات ایزدبانوی «نان» در «اور» (عراق کنونی) استفادهٔ وسیع لاجورد توسط سومری ها را نشان میدهد.
لاجوردهاى پیدا شده در نقاده «Naqada» و نیز در آرامگاه دجر «Djer» از فراعنه دودمان نخستین مصر در ام القعاب واقع در ابیدوس ، قدیمىترین مدارک ثابت شده تجارت سنگهاى قیمتى بین افغانستان و مصر است که به بیش از ۵۰۰۰ سال پیش بر مىگردد. نبود لاجورد در آثار و آرمگاه های فراعنه دودمان دوم و سوم علامت روشن مسدود شدن راه های تجارتیی است که از طریق آن ها لاجورد به مصر میرسیده است. و اما، در دورهٔ پادشاهی نوین مصر (از 1550 پیش از میلاد ) که از آن با نام امپراتوری مصر نیز یاد میشود و از دودمانهای پادشاهی هجدهم آغاز میگردد، لاجورد به صورت متداوم در کشفیات باستانشناسی مصر حضور دارد.
در مصر باستان هیچ سنگ قیمتى بیشتر از لاجورد ارزش و اهمیت نداشت. برای مصریان لاجورد سنگ شاهانه و دارای خصوصیات معجزه آمیز شمرده میشد. مصریان از لاجورد برای ساختن جواهرات ، مجسمه ها ، طلسم ها، جام ها ، صفحات بازی و تولید اشیای زینتی و سایر تولیدات صنایع دستی ظریفه میکرده اند . همچنان از پورد لاجورد برای تولید مواد آرایش و رنگ در نقاشی استفاده میشده است . لاجورد در میان اشیاى قیمتى به عنوان خراج به فراعنه نیز پرداخت مىشد.
لاجورد در مدنیت آشوری نیز بهای بلندی داشته است. شمشی اداد پادشاه آشوری (سدهٔ ۱۸ پیش از میلاد) از لاجورد به حیث سنگ گرانبهای خارجی نام برده است. در اسناد به دست آمده از پایتخت آشوری ها از لاجورد به مراتب یاد شده گردیده است. در محلات باستانی تا سواحل شرقی مدیترانه نیز زیورات و تزیینات ساخته شده از لاجورد به دست آمده است – مثلاً اوگاریت (در محل رأس شمراء امروزی) که پیشینهٔ آن به نیمه دوم هزاره دوم پیش از میلاد میرسد.
جغرافیه دانان عرب در قرن دهم میلادى، بدخشان را سرزمینى غنى از چراگاه که کوهستانهاى آن را مملو از لاجورد و یاقوت است معرفى کردهاند. نزدیک به سه سده پستر (1271میلادى) مارکوپولو مقدارى لاجورد بدخشان را به اروپا برد. او در سفرنامه اش هم از بدخشان و هم لاجورد بدخشان نوشته است و اما از نوشتهٔ کوتاهش روشن نمی شود که وی خود معدن لاجورد را دیده باشد. البته شواهدی وجود دارند که یونانی ها از زمان لشکرکشی اسکندر مقدونی با لاجورد آشنا شده بودند. همچنان رومی ها نیز پپس از تسلط بر مصر باید با لاجورد آشنا شده باشند. به این ترتیب میتوان گفت که شاید اروپایی ها توسط مارکوپولو، دوباره با لاجورد آشنا شده باشند - نه برای اولین بار.
در اروپا از لاجورد هم برای تزیینات و سپس هم برای تهیه رنگ های طیف لاجوردی (Ultramarin که این نام در زبان های اروپایی به مبدأ رنگ اشاره دارد - از آن سوی بحر) تا زمان تولید رنگ لاجوردی مصنوعی در آغاز قرن نوزدهٔ میلادی، برای هنر نقاشی حایز اهمیت بسیار بود.
از اسناد تاریخی چنان برمی آید که افسر انگلیسی جان وود در سال ۱۸۳۷ به حیث اولین اروپایی از معدن سرسنگ بازدید کرده باشد. وی در یادداشت هایش مشخصات معدن و شیوهٔ استخراج لارجورد را توضیح داده است.
اما اولین مطالعات مفصل جیولوجیک و معدن شناسی سرسنگ و حوالی آن را یک هیات شوروی در سال ۱۹۶۳ -۱۹۶۴ انجام داد. در سال ۱۹۶۵ هیات فرانسوی و در سال ۱۹۶۸ جورجینا هرمن در چهارچوب یک سفر پژوهشی یونورستی اکسفورد به منطقه سفر کرد و نقشه توپوگرافیک هر یک از معادن را تهیه نمود.
وجود دوده ضخیمى روى دیواره های غارهای معدن سرسنگ نشاندهندهٔ آن است که در زمان باستان معدنچیان با استفاده از آتش، سنگ را مىگداختند سپس با آب آن را سرد و خنک مىکردند. این عمل باعث ایجاد ترک و درز و شکاف عمیق در سنگها مىشده و سپس با چکش، لاجورد را از داخل سنگها جدا مىکردهاند.
کاربرد دینامیت برای استخراج لاجورد از سال 1979 آغازشد - گرچه کاربرد دینامیت نه تنها برای کارگران معدن خطرناک است، بل همچنان بخش قابل ملاحظهٔ از سنگ لاجورد را نیز معدوم میسازد و یا از ارزش می اندازد.
افغانستان امروز نیز بزرگترین ذخایر لاجورد - آن هم بهترین لاجورد- در جهان را دارد .
این که در چند دهه اخیر بر سر معادن لاجورد و معادن سنگ های قیمتی دیگر چی آمده و این ثروت ملی چه گونه غارت میشده و تا هنوز غارت میشود، مساله یی است که همه آن را میدانیم.
فیلم مستند به این ارتباط را میتوانید در این نشانی ببینید:
*
در سفر نامهٔ «سفر به مصرمبارک» وعده کرده بودم : «در بارهٔ یک پیوند باستانی میان مصر و افغانستان که نشانه هایش در مظاهر آثاری باستانی مصر قابل دید است ، جداگانه خواهم نوشت. حال آن وعده را با پیشکش «سنگ آسمانی ما در مسیر تاریخ» ، به سر رسانیدم. اگر خواسته باشید آن سفر نامه را ببینید و بخوانید ، لطفاً روی این لینک کلیک کنید: